İnsan, hayatında birçok kez yanlış karar verir. Yanlış bir meslek seçebilir, yanlış bir şehirde yaşayabilir, yanlış insanlara güvenebilir. Bunların her biri can yakar; fakat hiçbirisi insanın kendisine karşı yabancılaşması kadar ağır değildir. Çünkü dışarıdaki kayıplar telafi edilebilir. Asıl zor olan, insanın kendi vicdanıyla arasına mesafe koymasıdır.
Bu mesafe bir günde oluşmaz. Kimse sabah uyandığında bambaşka birine dönüşmez. İnsan, kendisini küçük ihmal ve küçük tavizlerle yavaş yavaş kaybeder. Verdiği sözleri erteleyerek, doğru bildiğini uygun zamana bırakarak, "Bir kereden bir şey olmaz." diyerek... Zamanla bu küçük kırılmalar, ruhun haritasındaki yolları silmeye başlar.
Gün boyunca onlarca meseleyle uğraşırız; fakat akşam olduğunda çoğu zaman kendimize ait tek bir düşünce üretmediğimizi fark etmeyiz. Başkalarının gündemiyle dolan bir zihin, bir süre sonra kendi sesini ayırt edemez. İşte insanın en yalnızlığı da burada başlar. Etrafında insanlar vardır; fakat içinde kendisi yoktur.
Bir öğretmenin yıllar önce anlattığı küçük bir hatıra bunu çok güzel özetler. Sınıfta çocuklara, "Dürüst insan kimdir?" diye sorar. Herkes birbirinden güzel cevaplar verir. Ders bittiğinde öğrencilerden biri, arkadaşının unuttuğu kalemi çantasına koyar ve kimse fark etmez. Çocuk, dürüstlüğün tanımını biliyordu; fakat o bilgi henüz karaktere dönüşmemişti. Hayatta da çoğu zaman eksik olan bilgi değildir. Bilgiyi davranışa dönüştürecek iç terbiyedir.
İnsan kendisini en çok yanlış yaptığında değil, yanlışını normal gördüğünde kaybetmeye başlar. Çünkü vicdanın görevi kusursuz insanlar üretmek değildir; insanı uyandırmaktır. O sesi sürekli bastıran kişi, bir süre sonra sessizliği huzur sanır. Oysa bu, huzur değil; duyarsızlıktır. Kalbin acı hissetmemesi, iyileştiği anlamına gelmez. Bazen yalnızca hissini kaybetmiştir.
Psikolojide insanın kendisini haklı çıkarma eğilimi güçlü bir mekanizmadır. Zihin, benlik algısını korumak ister. Bu yüzden çoğu zaman hatayı düzeltmekten önce ona makul bir açıklama bulur. Başarısızlığımızı şartlara, öfkemizi yorgunluğa, kırıcı sözlerimizi dürüstlüğe yükleriz. Böylece gerçeği değiştiremeyiz; fakat gerçeğin üzerini örteriz. Kısa vadede rahatlarız, uzun vadede ise kendimizi tanıma kabiliyetimizi kaybederiz. İnsan, en büyük aldanışı başkasına değil, kendisine kurabilir.
Bunun için hakikat, insanın hoşuna giden değil; insanı dönüştüren şeydir. Bizi alkışlayan her söz faydalı değildir. Bizi rahatsız eden her eleştiri de düşmanlık değildir. Bazen bir dostun samimi ikazı, yıllarca duyduğumuz övgülerden daha kıymetlidir. Çünkü insanı büyüten şey, egosunu okşayan cümleler değil; vicdanını uyandıran cümlelerdir.
Huzur, hayatın bütün sorunlarının çözülmesi değildir. Huzur, insanın kendi hakikatinden kaçmayı bırakmasıdır. Kendisiyle yüzleşebilen insan, eksiklerini inkar etmez; onları terbiye etmeye çalışır. Çünkü bilir ki bastırılan her zaaf, zamanı geldiğinde başka bir kapıdan geri döner. Yönetilen zaaf ise zamanla hikmete dönüşebilir.
İnsan, kendisini yalnızca günah işlediğinde kaybetmez; sürekli rol yapmaya başladığında da kaybeder. Çünkü insan ruhu, uzun süre hakikatinden farklı bir hayat taşımakta zorlanır. Dışarıya gösterdiğimiz kimlik ile içeride yaşadığımız gerçeklik arasındaki mesafe büyüdükçe yorgunluk da büyür. Bunun için bazı insanlar çok çalıştıkları halde değil, sürekli başka biri gibi yaşamaya çalıştıkları için tükenirler.
Çağımızın en büyük baskılarından biri, kusursuz görünme baskısıdır. Eskiden insan, mahallesine kendisini anlatmaya çalışırdı; bugün görünmediği binlerce insana beğenilmeye çalışıyor. Böyle olunca değerler de yer değiştiriyor. "Nasıl bir insan oldum?" sorusunun yerini, "Nasıl göründüm?" sorusu alıyor. Oysa görünüş alkış toplayabilir; fakat karakter güven inşa eder. Alkış kalabalığın elindedir, güven ise insanın vicdanında.
Bir hastanede yıllarca görev yapan yaşlı bir doktorun şu sözü dikkat çekicidir: "İnsanlar ölmeden önce bana başarılarını değil, erteledikleri doğruları anlatıyor." Bu cümle, ömrün muhasebesidir. Çünkü vicdanı ağırlaştıran şey, her zaman yapılan yanlışlar değildir. Yapılabilecekken ertelenen iyiliklerdir. Aranmayan bir anne, özür dilenmeyen bir dost, sahip çıkılmayan bir emanet... Hayat bazen büyük hatalardan çok, ihmal edilen küçük doğruların yükünü omuzlarımıza bırakır.
İnsan zihni ilginçtir; tekrar edilen her davranışı zamanla normal kabul etmeye başlar. İlk yalan söylenirken kalp hızlanır, ilk haksızlık yapılırken vicdan huzursuz olur. Fakat aynı davranış tekrarlandıkça rahatsızlık azalır. Bu durum yalnızca kötülük için geçerli değildir. İyilik de tekrar edildikçe karaktere dönüşür. Sabır, cömertlik, doğruluk ve merhamet doğuştan tamamlanmış özellikler değildir; tekrar edilen tercihlerin zamanla ruha yerleşmesidir. İnsan, bir anda büyük biri olmaz; her gün biraz daha inşa edilir.
İnsanın en çetin mücadelesi, başkalarını yenmek değil; nefsinin kurduğu gizli mazeretleri fark etmektir. Çünkü nefis bazen kötülüğü açıkça istemez; ona güzel isimler verir. Kibre "özgüven", cimriliğe "tedbir", öfkeye "adalet", gösterişe "ilham verme" der. İsim değişince hakikat değişmez. Zehir, altın kadehte sunulunca şifa olmaz.
Bu yüzden insanın ara sıra dünyadan değil, kendisinden uzaklaşıp kendisine bakması gerekir. Sessizlik bunun için kıymetlidir. Sessizlik, konuşmanın yokluğu değildir; insanın kendi iç sesini yeniden duyabildiği zemindir. Sürekli gürültü içinde yaşayan biri, kalbinin hangi cümleyi fısıldadığını fark edemez. Oysa bazı cevaplar düşünerek değil, susarak bulunur.
Bugün birçok insan dinlenmeye çalışıyor; fakat çok az insan sadeleşmeye çalışıyor. Oysa yorgunluğun önemli bir kısmı yapılan işlerin çokluğundan değil, taşınan yüklerin gereksizliğinden doğar. Kırgınlıkları yıllarca sırtımızda taşırız. Başkalarının hakkımızdaki düşüncelerini gereğinden fazla önemseriz. Her şeye yetişmeye çalışır, hiçbir şeye tam olarak yetişemeyiz. Ruhun nefes alabilmesi için bazen yeni şeyler kazanmak değil, fazlalıkları bırakmak gerekir.
İbadet, yalnızca belirli vakitlerde yerine getirilen bir görev değildir; insanın hayatın merkezine yeniden hakikati yerleştirme iradesidir. Secde, bedenden önce kibrin eğilmesidir. Dua ise sadece istemek değildir; insanın, "Her şeyi ben taşıyamam." diyebilme olgunluğudur. İşte bu kabul, zayıflık değil; gerçek kuvvetin başlangıcıdır. Çünkü insan, sınırlı olduğunu kabul ettiği gün, sonsuz yükler taşımaktan vazgeçer.
Hayatın en büyük yanılgılarından biri, insanın kendisini sürekli değiştirmesi gerektiğine inanmasıdır. Oysa her değişim gelişim değildir. Bazen insanın ihtiyacı olan şey yeni bir kimlik edinmek değil, özünü örten fazlalıklardan kurtulmaktır. Heykeltıraş mermeri büyüterek eser meydana getirmez; fazlalıkları yontar. Ruh da böyledir. Sükûnet, insanın kendisine yeni parçalar eklemesiyle değil; hakikati örten kibri, gösterişi, korkuyu ve bitmek bilmeyen hırsı yavaş yavaş hayatından çıkarmasıyla doğar.
Bu yüzden olgun insan, herkese cevap yetiştirmeye çalışmaz. Her tartışmayı kazanmayı marifet saymaz. Her yanlışın hakimi, her doğrunun sözcüsü olma telaşı taşımaz. Çünkü bilir ki insanın enerjisi sınırlıdır. Onu öfkeye harcayanın merhamete ayıracak gücü azalır. Kırgınlıklarını yıllarca taşıyanın şükredecek yeri daralır. Herkesi memnun etmeye çalışan ise en sonunda kendi vicdanını ihmal eder.
Ruhun olgunlaşması biraz da öncelikleri değiştirmektir. Gençlikte insan güçlü görünmeye çalışır; olgunlukta güvenilir olmaya... Gençlik alkışın peşinden koşabilir; olgunluk duasını aldığı insanların kıymetini bilir. Çünkü zaman insana önemli bir hakikati öğretir: Hayat, bizi hayran bırakan insanlardan çok, bize emniyet veren insanlarla güzelleşir. Ardında güven bırakan bir ömür, ardında gürültü bırakan bir ömürden daha değerlidir.
Belki de bu yüzden gerçek zenginlik, sahip olduklarımızın çokluğu değil; kaybettiklerimize rağmen koruyabildiklerimizdir. İnsanın serveti azalabilir, makamı elinden alınabilir, bedeni yaşlanabilir. Fakat doğruluğunu, edebini, merhametini ve adalet duygusunu muhafaza edebiliyorsa eksilmemiştir. Çünkü insanı ayakta tutan iskelet kemikleri değil, ilkeleridir.
Bugün dünya bize sürekli daha fazlasını vaat ediyor: Daha fazla hız, daha fazla eşya, daha fazla görünürlük, daha fazla başarı... Fakat ruh başka bir dille konuşuyor. O, "Daha fazla" değil, "Daha sahici" istiyor. İnsan bazen bütün yorgunluğunu bir gün içinde değil, yıllarca kendisi olmayan biri gibi yaşayarak biriktiriyor. Bundan dolayı ruhun en büyük ihtiyacı yeni bir hayat değil; doğru bir istikamettir.
İnsan ömrünün sonunda geriye dönüp baktığında yaptığı her işi hatırlamayacaktır. Fakat hangi niyetle yaşadığını hatırlayacaktır. Bir çocuğun başını okşadığı günü, hiç kimsenin bilmediği bir iyiliği, nefsine ağır geldiği hâlde ettiği bir özrü, kimsenin alkışlamadığı bir doğruluğu... Çünkü insanın kalbinde iz bırakanlar, gösterişli başarılar değil; vicdanla yapılan tercihlerdir.
Belki de sükûn, ulaşılacak bir menzil değildir. Her gün yeniden seçilen bir istikamettir. Her sabah vicdanı biraz daha diri tutmaya çalışmak, her akşam kendine dürüstçe bakabilmek ve ertesi güne daha temiz bir kalple başlayabilmektir. Kusursuz olmak insanın elinde değildir; fakat samimi olmak her gün yeniden verebileceği bir karardır.
Ve ömrün sonunda geriye tek bir muhasebe kalacaktır: İnsan, dünyada ne kadar yer kapladığıyla değil, kaç kalbe emniyet verdiğiyle hatırlanacaktır. Çünkü hayatın gerçek değeri, bize bakan insanların gözünde bıraktığımız hayranlıkta değil; yokluğumuzda bile yaşamaya devam eden güzel ahlakta gizlidir.
İnsan, dünyanın kendisi hakkında ne düşündüğünü önemsemeyi bıraktığı gün değil; Allah'ın ve vicdanının kendisi hakkında ne söyleyeceğini önemsemeye başladığı gün gerçekten eve dönmüş olur.
