Bir zamanlar insanların içinde bir mahkeme vardı. Kimse görmese de bazı şeyleri yapamazlardı. Yalan söylediklerinde yüzleri kızarır, emanete ihanet ettiklerinde içleri daralırdı. Çünkü insanı denetleyen şey yalnızca kanun değildi; kendi vicdanıydı.
Şimdi küçük bir deney yapalım.
Bir caddede yürürken cüzdan bulduğunuzu düşünün. İçinde para, kimlik ve banka kartları var. Etrafta kamera yok. Sizi gören kimse de yok.
Asıl soru şu değil:
“Bu cüzdanı alır mısınız?”
Asıl soru şu:
“Sizi durduran şey nedir?”
Kanun mu?
Yakalanma korkusu mu?
Toplum baskısı mı?
Yoksa içinizdeki o küçük ve inatçı ses mi?
İnsanlık tarihi, bir bakıma, insanın kendi kendine sınır koyabilmesinin tarihidir. Açken başkasının ekmeğini almamak, öfkeliyken incitmemek, güçlüyken merhametli olabilmek… Bunların hiçbirini fizik kanunları mecbur kılmaz.
Medeniyet, insanın yapabileceklerinin hepsini yapmama kararıdır.
Fakat bugün tuhaf bir değişim yaşıyoruz.
Vicdanımızı yavaş yavaş dışarıya taşıdık.
Eskiden insan yanlış yaptığında kendi içinde rahatsız olurdu. Şimdi ise daha çok başkalarının ne düşüneceğini hesaplıyor.
Sorular değişti.
“Bu doğru mu?” sorusunun yerini “Bu başıma iş açar mı?” sorusu aldı.
“Vicdanım buna ne der?” sorusunun yerini “İnsanlar bunu öğrenirse ne olur?” sorusu aldı.
Ahlakın merkezinde bir yer değiştirme yaşandı.
İç denetimden dış denetime geçtik.
Belki de çağımızın en büyük ahlaki kırılması budur.
Sosyal medyanın hayatımıza getirdiği görünürlük, ilginç bir karakter üretti: Seyirci karşısında erdemli, yalnızken kararsız insan.
İnsanlar artık iyiliği bazen yaşamak için değil, göstermek için yapıyor.
Bir yardım kampanyasının fotoğrafı, yardımın kendisinden daha hızlı dolaşıyor.
Bir özrün samimiyetinden çok, kaç kişi tarafından beğenildiği önemseniyor.
Bir acıya dokunmaktan çok, o acı hakkında doğru cümleyi kurmak değer kazanıyor.
İyi olmak ile iyi görünmek arasındaki mesafe giderek açılıyor.
Bu yüzden bugün ahlaksızlığın yeni biçimi her zaman kötülük değildir.
Bazen ahlaksızlık, iyiliği bir performansa dönüştürmektir.
Bir düşünün.
Apartmanda yıllardır karşılaştığı komşusunun adını bilmeyen insanlar, dünyanın öbür ucundaki insanlık sorunları hakkında uzun paylaşımlar yapabiliyor.
Yaşlı anne-babasını ayda bir kez aramayan biri, “Merhamet” üzerine etkileyici cümleler kurabiliyor.
Bir arkadaşının derdine vakit ayırmayan insan, “Empati” üzerine konferans verebiliyor.
Çünkü görünmek, olmaktan daha ucuz.
Karakter pahalıdır.
Emek ister.
Fedakarlık ister.
Bazen konforundan vazgeçmeni ister.
Oysa imaj çok daha ekonomiktir. İki cümle, bir fotoğraf ve birkaç beğeniyle inşa edilebilir.
Belki de bu yüzden çağımızın en yaygın ahlakı “iyi insan” olmak değil, “iyi insan izlenimi” vermektir.
Fakat insan ruhu tuhaf bir şeydir.
Başkalarını kandırmak bazen mümkündür.
Kendini uzun süre kandırmak ise zor.
Bir psikiyatristin odasında insanların en çok kurduğu cümlelerden biri şudur:
“Ben kötü biri değilim.”
Çoğu zaman doğrudur da.
Fakat mesele burada başlar.
Kötü olmamak, iyi olmak anlamına gelir mi?
Bir insan ömrü boyunca kimseyi dolandırmayabilir. Ama hiç kimsenin yükünü de taşımamış olabilir.
Kimseye zarar vermeyebilir. Çünkü zaten kimseye yaklaşmamıştır.
Kimseyi hayal kırıklığına uğratmamış olabilir. Çünkü kimseye söz vermemiştir.
Bazen zararsızlık, sorumluluktan kaçmanın en kibar biçimidir.
Çünkü iyilik risklidir.
Birine bağlanırsanız üzülme ihtimaliniz vardır.
Bir haksızlığa itiraz ederseniz bedel ödeme ihtimaliniz vardır.
Birinin yükünü omuzlarsanız yorulma ihtimaliniz vardır.
İyilik, insanı güvenli bölgesinden çıkarır.
Bu yüzden insan, farkında olmadan yeni bir ahlak geliştirdi:
“Kimseye dokunma, kimse sana dokunmasın.”
Bu cümle huzurlu gibi görünür.
Ama aynı zamanda yalnızdır.
İnsanın ruhu yalnızca zarar vermeyerek gelişmez.
İnsan, başkasının hayatında bir anlam üretebildiği ölçüde olgunlaşır.
Bir çocuğun elinden tutmak…
Bir dostun yükünü paylaşmak…
Bir yabancının onurunu korumak…
Bunların hiçbiri kanun maddesi değildir.
Polis sizi bunları yapmadığınız için aramaz.
Fakat toplumlar yalnızca suç işlenmediği için ayakta kalmaz.
Toplumlar, görünmeyen iyilikler sayesinde ayakta kalır.
Bir şehrin gerçek serveti banka hesaplarında değil; insanların birbirine gösterdiği güvende, merhamette ve dayanışmada saklıdır.
Çünkü medeniyet sadece birbirimize zarar vermemeyi öğrenmek değildir.
Birbirimiz için sorumluluk hissetmeyi de öğrenmektir.
Bu yüzden ahlakın ilk cümlesi gerçekten “Dur”dur.
Öfkeliyken dur.
Kıskandığında dur.
Gücünü kötüye kullanmadan önce dur.
Ama ahlakın son cümlesi bundan daha zordur:
“Şimdi de harekete geç.”
Birinin yükünü hafiflet.
Bir haksızlığa itiraz et.
Bir insanın hayatında küçük de olsa bir iyiliğe dönüş.
Çünkü insanı insan yapan şey, her istediğini yapabilmesi değildir.
Bazı şeyleri yapabilecek gücü olduğu halde yapmamayı seçebilmesidir.
Ve insanı iyi yapan şey de yalnızca kötülükten uzak durması değildir.
Kendi konforunun sınırlarını aşarak başkaları için bir iyilik üretmeye cesaret edebilmesidir.
Belki de bir toplumun çöküşü, insanların birbirine kötülük yapmaya başlamasıyla değil; birbirlerinin hayatında iyilik üretmeyi gereksiz görmeye başlamasıyla başlar.
İnsanlık bazen büyük felaketlerle değil, küçük kayıtsızlıklarla eksilir.
