İnsan sınırlı bir varlıktır. Algısı sınırlıdır, bilgisi parçalıdır, muhakemesi koşulludur. Bu gerçek, insanı zayıf yapmaz; insan kılar. Asıl problem, bu sınırlılıkla temasın kesildiği noktada başlar. Çünkü sınırını fark etmeyen zihin, eksik değildir yalnızca; kontrolsüzdür. Kontrolsüzlük ise zamanla sorumsuzluğa dönüşür.
Bilmemek doğal bir durumdur.
Bilmediğini sezebilmek ise bir olgunluk göstergesidir.
Bilmediğiyle hiç temas etmeyen insan, kendini kapatır.
Kapanan zihin öğrenmez; tekrar eder. Tekrar ettikçe katılaşır. Katılaşan yapı ise kırılganlaşır.
Dunning–Kruger olgusu çoğu zaman yüzeysel biçimde ele alınır. Genellikle “yetersiz insanların kendilerini fazla yeterli sanması” gibi basitleştirilmiş bir çerçeveye sıkıştırılır. Oysa bu tablo, salt bilişsel bir sapma değildir. Daha derinde, benliğin gerçeklikle kurduğu bağın zayıfladığını gösteren yapısal bir işarettir. Buradaki mesele yanlış değerlendirme yapmak değil; değerlendirme kapasitesinin kendisinin bozulmuş olmasıdır.
Bu nedenle sorun zeka meselesi değildir.
Akıl yürütme hızından da ibaret değildir.
Belirleyici olan, benliğin kendisiyle kurduğu ilişkidir.
Gerçekten bilen insan ölçülüdür.
Kavrayan insan temkinlidir.
Sınırını sezen insan yavaştır.
Buna karşılık kendi boşluğuyla temas edemeyen kişi acele eder. Bu acelecilik, bilgisel bir canlılıktan değil, içsel bir gerginlikten kaynaklanır. Psikodinamik perspektiften bakıldığında bu yapı, grandiyöz kendilik örgütlenmesinin tipik bir görünümüdür. Grandiyözlük burada güç göstergesi değildir. Aksine, dayanıksız bir iç yapının dışarıdan şişirilme çabasıdır.
Bu benlik yüksek sesle konuşur.
Çünkü sessizlikte dağılma riski vardır.
İçeride sağlam bir özdeğer bulunmadığında, dışarıdan gelen her temas tehdit olarak algılanır. Eleştiri bu yüzden bir düşünme daveti değil, bir varoluş saldırısı gibi yaşanır. Tartışılan argüman değildir; kişinin kendisidir. Bu nedenle savunma refleksi devreye girer. Savunma başladığında ise düşünme askıya alınır.
Hata ile karşılaşıldığında durulmaz.
Geri çekilme olmaz.
Aksine sertleşme görülür.
Çünkü durmak, içe dönmeyi gerektirir. İçe dönmek, eksikle temas anlamına gelir. Eksikle temas ise utanç duygusunu çağırır. Bu yapı için utanç düzenleyici bir sinyal değildir; tehdit algısıdır. Kaçınılan tam olarak budur.
Bu noktada zihinsel körlük ortaya çıkar. Ancak bu körlük cehaletin sonucu değildir. Cehaleti muhafaza etmenin yoludur. Zihin savunmalarla örülmüştür. Yeni bilgi içeri giremez; çünkü içeride yer açılmaz. Alan doludur ama içerik bilgi değildir. Kanaatler, sloganlar, hazır yargılar ve ezberlenmiş kalıplar bu alanı işgal eder.
Kanaatle dolu bir zihin üretmez.
Üretmeyen zihin derinleşmez.
Derinleşmeyen yapı yüzeyde dolaşır.
Bu yüzden bu tip insanların her mesele hakkında söyleyecek sözü vardır ama hiçbir konuda içgörü geliştiremezler. Dinlemek yerine konuşmayı, anlamak yerine etiketlemeyi, çözmek yerine hüküm vermeyi tercih ederler. Çünkü çözüm arayışı, bilinmeyenle temas gerektirir. Bilinmeyenle temas ise bu benlik yapısında çözülme riski taşır.
Buradan sonra mesele bireysel psikoloji sınırlarını aşar. Toplumsal bir nitelik kazanır.
Modern dünyada bilgi değil, kesinlik ödüllendirilir. Tereddüt eden görünmez olur. Düşünen değil, hızlı yanıt veren öne çıkar. Karmaşıklığı tolere eden değil, basitleştiren yayılır. Bu düzende cehalet tek başına teşvik edilmez belki; fakat cehaletin kendinden emin hali sistematik biçimde beslenir.
Toplum çoğu zaman sesi yüksek olanı bilgili sanır.
Sessizliği güçsüzlükle karıştırır.
Şüpheyi yetersizlik olarak yorumlar.
Bu atmosferde Grandiyöz Dunning–Kruger tipi marjinal değildir. Aksine merkezdedir. Çünkü bu yapıdan düşünmesi değil, saf tutması beklenir. Gri alanlara tahammül edemez ama net düşman imgelerine ihtiyaç duyar. Karmaşık gerçeklikler basit karşıtlıklara indirgenir. Yönetimi kolaydır; çünkü sorgulamaz, bağlanır.
Kriz dönemlerinde bu yapıların artması tesadüf değildir. Belirsizlik arttıkça kesinlik arayışı güçlenir. Kesinlik arayışı ise düşünceden değil, inançtan beslenir.
Bilgelik ise tarih boyunca şüpheyle başlamıştır. Sokrates’in mirası bilgi yığılması değildir. Bilginin sınırlarını kabullenme cesaretidir. “Bilmiyorum” diyebilmek bir eksiklik beyanı değil, zihinsel açıklığın ilanıdır. Bu eşikten sonra zihin kapanmaz; genişler.
Bu yapı ise o eşiğe yaklaşamaz. Çünkü o eşik benliği korumaz; sınar. Oysa burada korunmak esastır. Bu nedenle kişi kendi yetersizliğiyle temas etmek yerine onu ideolojik kabuklara, kimlik etiketlerine ya da mutlak doğrulara dönüştürür. Kişisel boşluk kolektif hakikat kisvesi altında savunulur.
Klinik pratikte bu örüntü sık görülür. Sürekli anlatan ama gerçekten duymayan bireyler. Her soruya yanıt üreten ama hiçbir soruyu içselleştirmeyenler. Kendi davranışlarına dair farkındalık geliştiremeyen fakat başkalarının hayatı hakkında kesin hükümler kuranlar. Bu yapı yaşamın her alanında benzer sonuçlar doğurur: ilişkilerde çatışma, mesleki hayatta tıkanma, düşünsel alanda donma.
Yanılgı kabul edilmez.
Tekrarlar artar.
Sorumluluk dışsallaştırılır.
Haklılık hissi pekişir.
Bu bir zihinsel hata olmaktan çıkar; etik bir probleme dönüşür. Çünkü bir noktadan sonra mesele bilmemek değildir. Mesele, bilmediğini sezdiği halde bilirmiş gibi davranmayı sürdürmektir. Bu aşamada cehalet masumiyetini yitirir. Yerini entelektüel dürüstlükten uzak bir pozisyona bırakır.
Sağlıklı yapı ile patolojik yapı arasındaki temel fark bilgi miktarı değildir. Utançla kurulan bağdır. Düzenleyici utanç insanı küçültmez; sınır çizer. “Burada durmalıyım” sinyali verir. O kısa rahatsızlık, gelişimin başlangıç noktasıdır. Bu sinyale tahammül edemeyen yapı ise hayatını savunma modunda geçirir.
Savunma, düşünmenin yerini alır.
Kesinlik, anlamanın önüne geçer.
Kanaat, bilginin yerine yerleşir.
Sonuçta ortaya şu figür çıkar: Her konuda konuşan ama hiçbir alanda derinleşemeyen. Kendinden fazlasıyla emin ama kendisiyle teması son derece zayıf. Bu figür yalnızca rahatsız edici değildir; tehlikelidir. Çünkü kendi sınırını fark etmeyen insan, başkalarının sınırlarını da tanımaz.
Bunu artık açık biçimde söylemek gerekir:
Cehalet yazgı değildir.
Farkındalıktan kaçış ise bir tercihtir.
Bu tercih zamanla kişilik özelliğine dönüşür. Kişilik ise bilgi birikimiyle değil, yüzleşme kapasitesiyle değişir. Bugün yaşadığımız temel problem yanlış bilgiye sahip olmak değildir. Asıl sorun, yanlış zemin üzerinde mutlak bir eminlikle durmaktır. En büyük yoksunluğumuz bilgi eksikliği değil; entelektüel tevazu yitimidir.
Belki de bugün söylenebilecek en ağır, en olgun ve en dönüştürücü cümle şudur:
“Burada duruyorum; çünkü bilmiyorum.”
Burada durabilen insan öğrenmeye başlar.
Duramayan ise yalnızca ses üretir.
Ve ses, hiçbir zaman anlam değildir.
